Việc Ủy ban châu Âu (EC) chuẩn bị công bố đề xuất sửa đổi Hệ thống mua bán phát thải khí nhà kính của EU (EU Emissions Trading System – ETS) đang làm dấy lên nhiều lo ngại tại Thụy Điển và một số quốc gia Bắc Âu.
Theo các thông tin được công bố, EC có thể điều chỉnh theo hướng giảm tốc độ cắt giảm hạn ngạch phát thải sau năm 2030 và duy trì nhiều quyền phát thải miễn phí hơn cho các ngành công nghiệp nặng. Nếu được thông qua, đây sẽ là một thay đổi đáng kể đối với chính sách khí hậu của EU, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đầu tư của các dự án thép xanh quy mô lớn tại Thụy Điển.
Cơ sở kinh tế của ngành thép xanh có nguy cơ bị suy giảm
Trong những năm gần đây, Thụy Điển nổi lên là quốc gia tiên phong trong quá trình chuyển đổi ngành thép sang công nghệ phát thải thấp. Hai doanh nghiệp Stegra và SSAB đang đầu tư khoảng 125 tỷ SEK vào các tổ hợp sản xuất thép sử dụng hydro xanh tại Boden và Luleå. Các dự án này được xây dựng trên giả định rằng giá phát thải CO₂ sẽ tiếp tục tăng nhờ ETS ngày càng siết chặt, khiến sản xuất thép truyền thống bằng than đá trở nên đắt đỏ hơn và tạo lợi thế cạnh tranh cho thép xanh.
Tuy nhiên, nếu EU giảm tốc độ cắt giảm hạn ngạch phát thải (từ mức dự kiến 4,4% xuống còn khoảng 3,4% mỗi năm theo các thông tin đang được thảo luận), chi phí phát thải đối với các nhà sản xuất thép truyền thống sẽ giảm, qua đó làm thu hẹp chênh lệch chi phí giữa thép xanh và thép sản xuất bằng nhiên liệu hóa thạch. Điều này có thể làm suy yếu cơ sở tài chính của các dự án đầu tư xanh vốn có chi phí sản xuất cao hơn trong giai đoạn đầu.
Bất đồng giữa các quốc gia thành viên EU
Đề xuất sửa đổi ETS phản ánh sự khác biệt trong ưu tiên chính sách giữa các quốc gia thành viên.
Thụy Điển, Phần Lan và Tây Ban Nha chủ trương duy trì các mục tiêu khí hậu hiện nay nhằm đảm bảo tính ổn định của môi trường đầu tư và khuyến khích doanh nghiệp tiếp tục chuyển đổi xanh. Thủ tướng Thụy Điển Ulf Kristersson và Thủ tướng Phần Lan Petteri Orpo đã gửi thư tới Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, nhấn mạnh rằng việc thay đổi các quy định sau khi doanh nghiệp đã đầu tư hàng tỷ euro sẽ làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư và tạo tín hiệu tiêu cực đối với quá trình chuyển đổi xanh.
Ngược lại, nhiều quốc gia có ngành công nghiệp nặng phát triển như Ba Lan, Italy, Cộng hòa Séc và Áo cho rằng các quy định hiện hành đang làm gia tăng chi phí sản xuất trong bối cảnh giá năng lượng cao, cạnh tranh quốc tế gay gắt và bất ổn địa chính trị. Nhóm này ủng hộ việc nới lỏng ETS để giảm áp lực cho các doanh nghiệp sản xuất thép, xi măng và các ngành sử dụng nhiều năng lượng.
Tác động đối với ngành công nghiệp và môi trường đầu tư
Việc điều chỉnh ETS không chỉ ảnh hưởng đến các dự án thép xanh tại Thụy Điển mà còn tác động đến niềm tin của các nhà đầu tư đối với chính sách công nghiệp của EU.
Khoảng 13 doanh nghiệp thép lớn của châu Âu, bao gồm Stegra, SSAB, Outokumpu (Phần Lan) và Salzgitter (Đức), đã đồng loạt kêu gọi EU không làm suy yếu các cơ chế khuyến khích đầu tư xanh. Theo các doanh nghiệp này, việc thay đổi chính sách giữa quá trình triển khai sẽ làm giảm động lực đầu tư vào công nghệ phát thải thấp, đồng thời ảnh hưởng đến việc làm và năng lực cạnh tranh dài hạn của ngành công nghiệp châu Âu.
Đối với Thụy Điển, các dự án tại Boden và Luleå được xem là trọng tâm của chiến lược phát triển công nghiệp xanh tại khu vực Norrbotten, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong mục tiêu xây dựng chuỗi giá trị thép phát thải thấp của EU. Do đó, bất kỳ sự suy giảm nào về lợi thế kinh tế của thép xanh đều có thể ảnh hưởng đến tiến độ mở rộng đầu tư trong khu vực.
Triển vọng chính sách
Đề xuất sửa đổi ETS dự kiến chỉ là bước khởi đầu của quy trình lập pháp và chưa phải quyết định cuối cùng. Sau khi EC công bố dự thảo, Hội đồng EU và Nghị viện châu Âu sẽ tiến hành đàm phán trong những tháng tới trước khi thống nhất nội dung cuối cùng.
Nếu EU lựa chọn nới lỏng ETS nhằm hỗ trợ các ngành công nghiệp truyền thống, khối sẽ phải tìm kiếm các biện pháp cắt giảm phát thải bổ sung từ các lĩnh vực khác như giao thông, xây dựng, nông nghiệp hoặc sử dụng đất để vẫn đạt mục tiêu giảm 90% lượng phát thải vào năm 2040.
Nhìn chung, cuộc tranh luận về ETS phản ánh thách thức mà EU đang phải đối mặt trong việc cân bằng giữa hai mục tiêu: duy trì sức cạnh tranh của ngành công nghiệp châu Âu trong ngắn hạn và bảo đảm tính nhất quán của chiến lược chuyển đổi xanh trong dài hạn. Kết quả của quá trình đàm phán sẽ có ý nghĩa quan trọng không chỉ đối với ngành thép Thụy Điển mà còn đối với định hướng phát triển công nghiệp xanh của toàn Liên minh châu Âu trong những năm tới.
