Trong bối cảnh các quy định về phát triển bền vững và truy xuất nguồn gốc ngày càng được siết chặt tại Liên minh châu Âu (EU), các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản và nguyên liệu sang thị trường này đang phải thích ứng với những yêu cầu mới. Một trong những quy định đáng chú ý nhất là Quy định chống phá rừng của EU (EUDR), đặt ra các tiêu chuẩn nghiêm ngặt đối với một số sản phẩm như cà phê, ca cao, dầu cọ, đậu tương, gia súc, cao su và gỗ. Cùng với đó, quá trình số hóa chuỗi cung ứng và truy xuất nguồn gốc đang trở thành xu hướng tất yếu trong thương mại quốc tế.

Theo Trung tâm Xúc tiến Nhập khẩu từ các nước đang phát triển (CBI), việc xây dựng các chuỗi cung ứng minh bạch và đáng tin cậy đóng vai trò thiết yếu để duy trì dòng chảy thương mại, đồng thời giảm thiểu rủi ro pháp lý và rủi ro về uy tín cho doanh nghiệp. Vì vậy, CBI đã xây dựng hướng dẫn “Digital Solutions for EUDR Compliance” nhằm hỗ trợ các nhà sản xuất và doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ (SME) chuẩn bị cho các yêu cầu mới của thị trường EU.

Xu hướng tăng cường truy xuất nguồn gốc và số hóa chuỗi cung ứng

Xuất khẩu vào EU đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải đáp ứng ngày càng nhiều yêu cầu về quy định, từ tiêu chuẩn bền vững đến minh bạch thông tin chuỗi cung ứng. Đồng thời, các quy trình và tài liệu liên quan đến việc tuân thủ các quy định này cũng đang được số hóa nhanh chóng. Theo các chuyên gia, thay vì coi đây là rào cản, doanh nghiệp có thể xem quá trình này như một động lực để nâng cao hiệu quả quản lý chuỗi cung ứng.

Các hệ thống truy xuất nguồn gốc kỹ thuật số giúp chuỗi cung ứng trở nên minh bạch và hiệu quả hơn, đồng thời hỗ trợ các nhà nhập khẩu châu Âu giảm thiểu rủi ro trong quá trình mua hàng. Việc cung cấp dữ liệu có thể truy xuất và kiểm chứng về nguồn gốc sản phẩm hiện đã trở thành một yếu tố quan trọng để xây dựng lòng tin giữa nhà cung cấp và đối tác tại EU.

EUDR và các yêu cầu mới đối với chuỗi cung ứng

Một trong những thay đổi chính sách quan trọng gần đây là Quy định chống phá rừng của EU (EUDR). Quy định này đã tạo ra nhiều thách thức đối với các nhà sản xuất và doanh nghiệp xuất khẩu trong các ngành cà phê, ca cao, dầu cọ, đậu tương, gia súc, cao su và gỗ.

EUDR phản ánh xu hướng ngày càng nhiều người tiêu dùng và nhà nhập khẩu tại châu Âu muốn biết chính xác nguồn gốc của sản phẩm, từ nơi sản xuất đến kệ hàng bán lẻ. Theo quy định, các sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh chỉ được phép lưu hành tại thị trường EU nếu đáp ứng hai yêu cầu cơ bản:

• Sản phẩm phải có nguồn gốc từ đất không bị phá rừng sau ngày 1/1/2021;
• Sản phẩm phải được sản xuất phù hợp với pháp luật của quốc gia sản xuất.

Ngoài ra, các nhà nhập khẩu và thương nhân tại EU phải nộp Tuyên bố thẩm định chuỗi cung ứng (Due Diligence Statement – DDS) nhằm chứng minh việc tuân thủ các quy định thông qua dữ liệu định vị địa lý, tài liệu pháp lý và hệ thống truy xuất nguồn gốc. Điều này đồng nghĩa với việc các nhà sản xuất và doanh nghiệp xuất khẩu phải có khả năng cung cấp dữ liệu địa lý chính xác, hồ sơ pháp lý và thông tin truy xuất nguồn gốc đầy đủ.

Trong bối cảnh này, trách nhiệm tuân thủ không chỉ nằm ở nhà nhập khẩu mà được chia sẻ trên toàn bộ chuỗi cung ứng. Nhiều nhà nhập khẩu và thương nhân tại Hà Lan cũng như các nước EU hiện phụ thuộc vào thông tin từ các nhà cung cấp để đảm bảo tuân thủ quy định.

Tuân thủ quy định có thể trở thành lợi thế cạnh tranh

Theo bà Rebecca Groot, quản lý chương trình của CBI, xu hướng tăng cường truy xuất nguồn gốc và số hóa trong chuỗi cung ứng sẽ tiếp tục trong dài hạn. Các doanh nghiệp xuất khẩu cần theo dõi không chỉ EUDR mà còn các khuôn khổ chính sách khác như Chỉ thị Báo cáo Bền vững Doanh nghiệp (CSRD) và Chỉ thị Thẩm định Chuỗi cung ứng Doanh nghiệp (CSDDD).

Hướng dẫn Digital Solutions for EUDR Compliance được thiết kế nhằm giúp các nhà sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp SME, tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp và cơ quan quản lý hiểu rõ cách đáp ứng các yêu cầu mới. Tài liệu này cung cấp thông tin về loại dữ liệu cần thu thập, cách sử dụng các phần mềm lập bản đồ và truy xuất nguồn gốc, cũng như các công cụ kỹ thuật số giúp việc tuân thủ quy định trở nên hiệu quả hơn.

Theo CBI, việc áp dụng các công cụ truy xuất nguồn gốc kỹ thuật số không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của thị trường EU mà còn có thể mang lại lợi thế cạnh tranh, đặc biệt đối với các doanh nghiệp tại các quốc gia đang phát triển. Các công cụ này giúp chuỗi cung ứng trở nên minh bạch, hiệu quả và bền vững hơn.

Các công cụ kỹ thuật số hỗ trợ truy xuất nguồn gốc

Hướng dẫn của CBI giới thiệu nhiều công cụ kỹ thuật số hỗ trợ các bên trong chuỗi cung ứng, từ nông dân đến các doanh nghiệp lớn. Các công cụ này được chia thành năm nhóm chính.

Nhóm thứ nhất là các công cụ lập bản đồ cơ bản, cho phép nông dân và hợp tác xã xác định ranh giới trang trại và thu thập dữ liệu không gian. Các công cụ phổ biến bao gồm GPS Field Area Measure, Mappt Lite, Locus Map và Google Maps hoặc Google Earth.

Nhóm thứ hai là các công cụ lập bản đồ và phân tích không gian chuyên nghiệp, dành cho các chuyên gia GIS, nhà khoa học môi trường hoặc cơ quan quản lý muốn thực hiện đánh giá đất đai chi tiết thông qua dữ liệu vệ tinh. Một số công cụ tiêu biểu gồm ArcGIS, QGIS, MapSwipe và Blue Marble Geographics.

Nhóm thứ ba là các công cụ giám sát môi trường bằng vệ tinh, giúp theo dõi sự thay đổi sử dụng đất theo thời gian và phát hiện nguy cơ phá rừng. Ví dụ như Satelligence, LiveEO và Space Intelligence.

Nhóm thứ tư là các nền tảng quản lý bền vững trang trại và truy xuất nguồn gốc, được thiết kế riêng cho lĩnh vực nông nghiệp. Những nền tảng này hỗ trợ theo dõi thực hành sản xuất bền vững và quản lý dữ liệu chuỗi cung ứng. Một số ví dụ gồm Farmforce, Enveritas, Smallholdr và INATrace.

Nhóm cuối cùng là các giải pháp quản lý chuỗi cung ứng và rủi ro, giúp doanh nghiệp theo dõi dòng chảy hàng hóa trong toàn bộ chuỗi giá trị và phát hiện các rủi ro liên quan đến môi trường, lao động hoặc uy tín doanh nghiệp. Các công cụ trong nhóm này bao gồm Sourcemap, TraceX và Osapiens.

Vai trò của hợp tác trong chuỗi cung ứng

Hướng dẫn của CBI nhấn mạnh rằng việc thu thập và quản lý dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc cần sự phối hợp của nhiều bên trong chuỗi cung ứng, bao gồm nông dân, nhóm nông dân, doanh nghiệp xuất khẩu, các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước.

Mỗi nhóm đối tượng có nhu cầu dữ liệu và năng lực kỹ thuật khác nhau, do đó việc lựa chọn công cụ phù hợp cần dựa trên vai trò của từng bên, nguồn lực tài chính và khả năng ứng dụng công nghệ. Đồng thời, các giải pháp số hóa cũng cần bảo đảm tính bao trùm, giúp các nông hộ nhỏ, phụ nữ và thanh niên có thể tiếp cận và tham gia vào chuỗi cung ứng bền vững.

Chuẩn bị sớm để duy trì khả năng tiếp cận thị trường EU

Theo CBI, mặc dù một số chi tiết trong việc triển khai EUDR vẫn đang được làm rõ, các doanh nghiệp xuất khẩu không nên trì hoãn việc chuẩn bị cho các yêu cầu truy xuất nguồn gốc mới của thị trường EU. Việc đầu tư vào hệ thống truy xuất nguồn gốc và quản lý dữ liệu ngay từ bây giờ sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng và tăng khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của người mua châu Âu.

Trong dài hạn, EUDR chỉ là một ví dụ cho thấy xu hướng tăng cường truy xuất nguồn gốc và số hóa trong thương mại quốc tế. Những doanh nghiệp chủ động đầu tư vào các hệ thống truy xuất nguồn gốc và quản lý chuỗi cung ứng bền vững từ sớm sẽ có lợi thế lớn trong việc duy trì và mở rộng hoạt động xuất khẩu sang thị trường EU.